1990’lı yıllardan beri her sene mayıs ayları iç denetim farkındalık ayı olarak kutlanmakta. Ben de bu mesleği icra etmeye çalışan bir meslek profesyoneli olarak içinde bulunduğumuz iç denetim farkındalık ayı ile ilgili bir yazı kaleme almaya karar verdim. Yazıma iç denetimin tanımı ile başladım. Akabinde Uluslararası İç Denetçiler Enstitüsü’nün (IIA) ne amaçla kurulduğundan, mesleğimize yönelik ne tür çalışmalar yaptığından bahsedip IIA başkanının farkındalık ayına özel mesajlarına yer verdim. Sonrasında ise çeşitli kaynaklardan yararlanarak iç denetiminin neden önemli olduğuyla ve tarihsel süreçteki gelişimiyle ilgili bilgiler aktardım. İlerleyen paragraflarda hem uluslararası alanda (IIA) hem de ülkemizde (TİDE) faaliyet gösteren meslek kuruluşlarını ele aldım. Son olarak ise iç denetçiler için önemli bir konu olan ve 9 Ocak’ta güncellenen küresel standartları açıkladım. Esasen burada amacım yeni mezunlar ya da farklı bir alanda çalışıp profesyonel hayatına iç denetimden devam etmek isteyenler için ‘İç Denetim 101’ sayılabilecek bir yazı ortaya koymaktı. Bununla birlikte; farklı alanlarda uzman olup belirli periyotlarda iç denetçiler ile muhatap olan profesyonellerde eğer mesleğimizi merak ediyorlarsa bu yazının başlangıç düzeyinde kendileri için faydalı olacağını düşünüyorum.
İç denetim; bir kurumun operasyonlarına değer katmak ve geliştirmek için tasarlanmış bağımsız, objektif bir güvence ve danışmanlık hizmetidir. İç denetim; yönetişim, risk yönetimi ve kontrol süreçlerinin etkinliğini değerlendirmek ve geliştirmek için sistematik ve disiplinli bir yaklaşım getirerek bir kurumun hedeflerine ulaşmasına yardımcı olur. (1) Bu tanım iç denetim mesleğinin uluslararası kuruluşu olan İç Denetçiler Enstitüsü’ne (IIA – Institute of Internal Auditors) aittir. Hazır yeri gelmişken IIA ile ilgili bazı bilgiler verelim burada. 1941 yılında kurulan İç Denetçiler Enstitüsü’nün (IIA), genel merkezi Florida, ABD’de bulunan uluslararası bir mesleki birliktir. IIA, dünya çapında standartlar, sertifikasyon, eğitim, araştırma ve teknik rehberlik konularında iç denetim mesleğinin lideridir. Üyeleri genellikle iç denetim, risk yönetimi, yönetişim, iç kontrol, bilgi teknolojisi denetimi, eğitim ve güvenlik alanlarında çalışırlar. İç Denetçiler Enstitüsü’nün misyonu, küresel iç denetim mesleği için dinamik bir liderlik sağlamaktır. Bu misyonu destekleyen faaliyetlere örnek olarak şunlar verilebilir: (2)
– İç denetim profesyonellerinin kuruluşlarına kattığı değeri savunmak ve teşvik etmek.
– Kapsamlı mesleki eğitim ve gelişim fırsatları, standartlar ve diğer mesleki uygulama rehberliği ve sertifika programları sağlamak.
– İç denetime ve iç denetimin kontrol, risk yönetimi ve yönetişimdeki uygun rolüne ilişkin bilgiyi uygulayıcılara ve paydaşlara yaymak ve teşvik etmek.
– Uygulayıcıları ve diğer ilgili kitleyi iç denetimdeki en iyi uygulamalar konusunda eğitmek.
IIA’nin başkanı ve CEO’su Anthony J. Pugliese’nin farkındalık ayı ile ilgili mesajları şu şekilde: ‘Bir kez daha mayıs ayı içerisindeyiz bu nedenle iç denetim ayı hakkında biraz konuşmak istiyorum. Bu ay, İç Denetçilerin yaptığı önemli çalışmaların takdir edilmesi ve her büyüklükteki kuruluşa nasıl yardımcı olduğumuza dair örneklerin paylaşılmasıyla ilgilidir. İç denetim ayı, kim olduğumuzu ve ne yaptığımızı açıklamak üzere şirketinizin, öğrencileriniz, medya, hükümet yetkilileri ve daha fazlasının katılımını sağlamak için harika bir fırsattır. Etkinliklere ev sahipliği yapmak, İç Denetim Vakfı’nı desteklemek, öğrencilere sponsor olmak ve daha fazlasıyla birlikte önemli çalışmalarımız hakkında paydaşlara ilham vermenin ve onları bilgilendirmenin çeşitli yolları vardır. Bu ay aynı zamanda yeni Küresel İç Denetim Standartlarını tanıtmanız için de mükemmel bir zamandır; yeni standartlar iç denetim mesleğini yükseltir ve iş dünyasının hızla gelişen doğasını yansıtır. Son olarak iç denetim ayını kutlarken, mesleğimizi yükseltmede oynadığınız önemli rol için size teşekkür etmek istiyorum.’ (3)
İç denetimin neden önemli olduğuna dair bir farkındalık elde etmek için şu cümleler bize yardımcı olacaktır. ‘Kurumların operasyonel faaliyetlerini yürütürken gerekli tedbirleri almaları, bağımsız ve makul güvence sağlayarak yola devam etmeleri büyük önem taşımaktadır. Bu noktada, uluslararası standartlardaki iç denetimin sağlayacağı yararlar ve hissedarlara sunacağı stratejik bilgiler kritik öneme sahiptir. Güçlü bir iç denetim, kurumdaki kontrol mekanizmalarının sağlıklı çalışmasına katkıda bulunmaktadır. Bu durum, kurumu etkileyen risklerin, dolandırıcılığın ve gelir kaybının oluşmasını engelleyerek verimliliği ve rekabet gücünü arttırmaktadır. Kurumlar büyüyüp kompleks bir hal aldıkça ilave riskler ve problemler doğmakta ve bunların çözümü için iç denetim birimlerine başvurulmaktadır.’ (4)
İç denetimin tarihsel süreç içerisindeki evrimini ele alacak olursak; ilk denetimlerin başlaması M.Ö. 3500 yıllarına kadar gitmektedir. Mezopotamya uygarlığının kayıtları finansal işlemlerde yer alan rakamların yanında küçük işaretler olduğunu göstermektedir. Noktalar, kontroller ve kontrol işaretleri bir doğrulama sistemini andırmaktadır. Eski Romalılar ‘Hesap Dinleyicileri’ istihdam etmişlerdir. Bir memur kayıtlarını bir diğerinin kayıtları ile karşılaştırırdı. Bu sözlü doğrulama fonlardan sorumlu memurları suistimale yönelik işlemlere girişmekten uzak tutmak amacıyla tasarlanmıştı. Aslında, hesapların işitilmesi görevi ‘denetim’ (audit) teriminin Latince ‘auditus’ (dinleme) teriminden ortaya çıkmasına yol açmıştır. 13. Yüzyılda İtalyan ticaretinin yayılması daha gelişmiş bir kayıt tutma sistemine ihtiyaç gösterdi. Böylelikle her işlemin bir borç bir de alacak olarak kaydedildiği çift girişli defter kayıt sistemi doğdu. Denetim, bugün bilinen haliyle İngiltere’deki Sanayi Devrimi sırasında başladı. Organizasyonlar, finansal kayıtların kontrolü için muhasebeciler işe aldılar. Denetim tasdiki, yazılı kayıtların dikkatle incelenmesi ve muhasebe defterlerindeki girişlerin yazılı belgelerle karşılaştırılması konusu haline geldi. 20. Yüzyılda demiryolları uzak yerleşim yerlerindeki ilk iç denetim programlarını hayata geçirenler arasında yer aldılar. Demiryolları yöneticileri, ülke çapındaki istasyon şeflerinin gelirleri uygun bir şekilde kaydettiklerine dair bir güvenceye ihtiyaç duydular. (5)
İç denetim bugün bilindiği haliyle 1941 yılında İç Denetçiler Enstitüsü’nün (IIA) kuruluşuyla gelişmeye başladı. Ancak bundan sonradır ki; iç denetçiler iç denetimin kapsamını firmanın tüm operasyonlarının değerlendirilmesini kapsayacak şekilde genişletmeye başladılar ve yine ondan sonra (en azından teorik olarak) dış meslektaşlarına karşı eşit durabildiler. Esasen iç denetimin her şeyiyle tam bir meslek olarak kabul edilmesi 1941’de gerçek olmaktan daha ziyade bir hayaldi. O zamandan bu yana tanınmışlık, mesleki liderlerin teşekkür gerektiren çabalarıyla ve iş dünyası ve kamu kesiminin genişleyen ihtiyaçları sonucunda istikrarlı bir şekilde gelişmektedir. (5)
IIA ile bilgiler verdikten sonra ülkemizdeki iç denetim mesleğinin temsilcisi olan Türkiye İç Denetim Enstitüsü’nden (TİDE) bahsedelim. TİDE ülkemizde uluslararası standartlarda iç denetim mesleğinin gelişimi için 19 Eylül 1995 tarihinde kurulmuştur. Uluslararası İç Denetçiler Enstitüsü (IIA) ve Avrupa İç Denetim Enstitüleri Konfederasyonu (ECIIA)’nun temsilcisi olan ve yönetim organları ile çalışma komitelerinde aktif görev alan Türkiye İç Denetim Enstitüsü, “Meslekte küresel gelişim ve mükemmelliğin paydaşı olmak” vizyonu ile şirketlerimizin yönetim kurulları, denetim komiteleri, icra kurulu başkanları, üst düzey yöneticiler ve iç denetçiler, kamu kurum ve kuruluşlarımız, düzenleyici kurumlarımız, üniversitelerimiz ve akademisyenlerimize hizmetleri ile kalıcı değer yaratma misyonunu sürdürmektedir. TİDE’nin, 900’den fazla kurumu temsil eden 3000’e yakın üyesi bulunmaktadır. Enstitü, mesleğin profesyonellerinin yetkinlikleri, finans ve reel sektör şirketleri ile kamu kurum ve kuruluşlarının kurumsal yönetim kalitesi, mesleğin akademik gelişimi için çeşitli hizmetler sunmaktadır. Türkiye İç Denetim Enstitüsü, hizmetleri ile mesleğin profesyonellerine ve iş dünyamıza güncel kalmak, değişim, gelişim ve büyümenin ortağı olmak konusunda fırsatlar sunmaktadır. Mesleki gelişim ve yetkinlik eğitimlerine ek olarak, iç denetim profesyonellerinin küresel yetkinlik belgesi ile sertifikasyonunun artırılmasına destek olmakta, sürekli profesyonel gelişim konusunda öncülük etmektedir. (6)
İç denetim ile ilgili ele almamız gereken bir diğer önemli konu ise uluslararası standartlardır. IIA’ye bağlı olan Uluslararası İç Denetim Standartları Kurulu paydaşlarının katılımı ve katkısıyla meslek profesyonellerinin uyması gereken küresel standartları yayımlamaktadır. Yeni bir gelişme olarak; 9 Ocak 2024’te Standartlar Kurulu, IPPF’nin (Uluslararası Mesleki Uygulama Çerçevesi – UMUÇ) ana bileşeni olan ve 9 Ocak 2025’ten itibaren geçerli olmak üzere Global İç Denetim Standartlarını yayımladı.
Yeni Standartlar, 15 ilke ve 53 Standardı içeren beş alan halinde yapılandırılmıştır.
• Alan I: İç Denetimin Amacı mesleğin birleşik bir tanımını sağlar.
• Alan II: Etik ve Profesyonellik, gerekli mesleki özen Standartları da dahil olmak üzere, mesleğin Etik Kurallarını ve pratisyen davranışına ilişkin Standartları kapsar.
• Alan III: İç Denetim Fonksiyonunun Yönetilmesi, etkili bir iç denetim fonksiyonunun desteklenmesinde yönetim kurulunun rolünü ve sorumluluklarını açıklığa kavuşturur ve CAE’nin (Chief Audit Executive – İç Denetim Yöneticisi) sorumluluklarını yerine getirmesinde yönetim kuruluna nasıl destek olabileceğini ele alır.
• Alan IV: İç Denetim Fonksiyonunun Yönetilmesi, bir iç denetim fonksiyonunun etkili bir şekilde yönetilmesi için CAE’nin rolünü ve sorumluluklarını açıklığa kavuşturur.
• Alan V: İç Denetim Hizmetlerinin Gerçekleştirilmesi, iç denetçilerin iç denetim görevlerini tutarlı ve kaliteli bir şekilde yerine getirmelerine yardımcı olacak gereklilikleri ve hususları düzenler.
İç denetim farkındalık ayına özel olarak kaleme aldığım yazımın herkes faydalı olmasını umuyor, bu mayıs ayının iç denetime dair her anlamda farkındalığımızın arttığı bir ay olmasını diliyorum.
Kaynakça 1- Küresel İç Denetim Standartları 2024 – IIA (Institute of Internal Auditors) 2- https://www.theiia.org/en/about-us/ 3- https://www.theiia.org/en/about-us/advocacy/promote-your-profession/internal-audit-awareness-month/ 4- Adım Adım İç Denetim Teorisi ve Uygulaması – Nobel Yayınları 5- Sawyer’s İç Denetçiler İçin Rehber Cilt 1 – TİDE Yayınları 6- https://www.tide.org.tr/page/1/Hakkimizda
No responses yet