Ödeme Sistemleri ve Hizmetleri

Bu yazımda ödeme sistemleri ve hizmetleri ile alakalı bilgiler vereceğim. Öncelikle bu kavramları tanımlayarak başlayabiliriz. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasına göre (TCMB); ödeme sistemleri, katılımcıları arasında fon veya menkul kıymet aktarımını sağlayan araç, süreç ve kurallar bütününden oluşur. Bu tanımdan hareketle bir yapının ödeme sistemi/menkul kıymet mutabakat sistemi olabilmesi için, en temelde aşağıdaki şartları sağlaması gerekmektedir:

• En az 3 katılımcısının olması

• Fonların/menkul kıymetlerin elektronik ortamda dolaşımını sağlayacak altyapıyı sunması

• Ortak kuralları bulunması

Yasal boyutuna değinecek olursak ülkemizde ödeme sistemleri alanına ilişkin gözetim faaliyetleri 20/6/2013 tarih ve 6493 sayılı Ödeme ve Menkul Kıymet Mutabakat Sistemleri, Ödeme Hizmetleri ve Elektronik Para Kuruluşları Hakkında Kanun (6493 sayılı Kanun) ve bu Kanuna dayanarak oluşturulan ikincil düzenlemeler ile yürütülmektedir.

Diğer taraftan yazı ile alakalı MB nezdinde araştırmalar yaparken esasen ödeme sistemleri ve ödeme hizmetlerinin farklı kavramlar olduğunu öğrendim. Buna dayanarak yazı başlığımı da revize ettim. Bu farklılığı şu şekilde açıklayabiliriz; ödeme hizmeti, kullanıcının ödeme hesabına ya da ödeme hesabı bulunmaksızın yapılan para transferleri ile gerçekleşen işlemleri kapsamaktadır. Örnek verecek olursak bir müşteri kendi banka hesabından başka bir banka hesabına para transferi yaptığında bankasından aldığı her türlü hizmet ödeme hizmeti kapsamına girer. Bu durumda bankalar ödeme hizmeti sağlayıcısı, müşteriler ise bu hizmet faydalanan kullanıcılardır. Ödeme sistemi ise, bankaların söz konusu parayı kendi aralarında aktardıklarında kullanmış oldukları özel altyapıyı ifade etmektedir.

Ülkemizde de dünyada da finansal iş ve işlemler belirli kurumların sorumluluğundadır. Merkez Bankaları genel olarak ülkelerindeki sistemik öneme sahip en kritik ödeme ve menkul kıymet mutabakat sistemlerini kendileri kurmakta ve işletmektedir. Bunun sebebini Merkez Bankası şu şekilde açıklamaktadır: ‘Küresel finansal piyasalarda işlem hacminde görülen artış ile birlikte fon akımlarının hızlanması, ödeme sistemlerinin öneminin daha da artmasına yol açmıştır. Uluslararası standartlarla uyumlu, etkin ve güvenilir bir ödeme sistemi, ortaya çıkabilecek muhtemel riskleri en aza indirerek finansal sistemin sağlıklı işlemesini sağlamakta ve etkinliğini artırmaktadır. Bu durum uygulanacak para politikalarına ve genel olarak finansal istikrara katkı sağladığından, merkez bankaları ödeme sistemlerinin sorunsuz çalışması yönünde görevler üstlenmektedir.’

Merkez bankalarının bu kapsamda üstlendikleri temel rolleri aşağıdaki gibi sıralayabiliriz:

• Ödeme Sistemlerinin Gözetimi
• Ödeme Sistemlerine İlişkin Düzenleme Yapılması
• Nihai Borç Verme Mercii

Konumuza uluslararası perspektiften bakacak olursak; Uluslararası Ödemeler Bankası (Bank for International Settlements-BIS) bünyesinde ödeme sistemleri konusunda çalışmalarını sürdürmekte olan Ödemeler ve Piyasa Altyapıları Komitesi (Committee on Payments and Market Infrastructures-CPMI) etkin, güvenli ve kesintisiz çalışacak ödeme sistemlerinin kurulmasını teşvik etmek üzere bu konuda temel ilkeleri belirlemiş ve bunları 2001 yılında “Core Principles for Systemically Important Payment Systems” başlıklı raporunda yayımlamıştır.

Ancak küresel krizin etkisiyle CPMI (CPSS) ve Uluslararası Menkul Kıymet Komisyonları Örgütü (The International Organization of Securities Commission – IOSCO) tarafından ödeme sistemlerinin yanı sıra menkul kıymet mutabakat sistemleri, merkezî karşı taraflar, merkezî saklama kuruluşları ve veri depolama kuruluşlarının da dâhil olduğu tüm finansal altyapı kuruluşları ile ilgili standartlar “Finansal Piyasa Altyapılarına İlişkin Prensipler” (Principles for Financial Market Infrastructures) Raporunda tekrar ele alınmıştır. 

Ülkemizde Merkez Bankasının işlettiği ödeme ve menkul kıymet mutabakat sistemleri aşağıdaki gibidir: 

• Elektronik Fon Transfer Sistemi (EFT)

Bankalararası TL Aktarım Sistemi

Müşterilerarası TL Aktarım Sistemi

• Elektronik Menkul Kıymet Transfer Sistemi (EMKT)

• Fonların Anlık ve Sürekli Transferi (FAST) Sistemi

EFT gerek bireysel gerekse de ticari işlemlerde yoğun kullanılan bir sistemdir. EFT’nin aşamalarını ise Merkez Bankası’na ait bir görselle anlatabiliriz. 

1. Öncelikle para göndermek isteyen müşteri, sistemin katılımcısı olan bankasına gerçekleştirmek istediği para transfer işlemi için ödeme emri verir.

2. Daha sonra müşterisinden ödeme emrini alan banka, işlemle ilgili transfer emrini sisteme iletir.

3. EFT Sistemi aracılığıyla, paranın kaydi olarak (sadece elektronik kayıtlarda mevcut olacak şekilde) gönderici banka hesabından alıcı banka hesabına geçmesi sağlanır.

4. Alıcı banka, işlemin durumu hakkında bilgilendirilir.

5. Alıcı banka, sistemden gelen “işlem gerçekleşti” bilgisi üzerine, müşterisi olan alıcının hesabına parayı geçer.

Elektronik Menkul Kıymet Transfer (EMKT) Sistemi ise; menkul kıymetlerin saklanmasını, ayrıca bankalar arası transfer ve mutabakatının elektronik ortamda, gerçek zamanlı ve kaydi olarak yapılmasını sağlar.

FAST (Fonların Anlık ve Sürekli Transferi) sistemine gelecek olursak, FAST; transfer yapmak isteyen müşterilerin banka sistemleri üzerinden ödeme talimatlarını 7/24 gönderebilecekleri TCMB’nin bünyesinde geliştirilmiş ve TCMB tarafından işletilen EFT’den bağımsız bir sistemdir. FAST Sistemi, öncelikle 18 Aralık 2020 tarihinde sadece banka çalışanlarının ödeme gönderebilecekleri bir pilot süreç ile devreye alınmış olup, 8 Ocak 2021 tarihinde yapılan basın duyurusu ile tüm vatandaşların kullanımına açılmıştır. Buna ek olarak FAST Sistemi ile birlikte, elektronik ödemelerin sisteme kayıtlı Türkiye Cumhuriyeti Kimlik Numarası (TCKN), telefon numarası ve e-posta adresi ile kolay ve pratik bir şekilde başlatılmasını sağlayan Kolay Adresleme Sistemi de kullanıma sunulmuştur. Yine ilgili basın duyurusuna göre ilk aşamada işlem limiti 50 TL olarak başlatılıp kullanım yaygınlığına göre kademeli olarak arttırılarak 1000 TL’ye yükseltileceği belirtilmiştir. Bu yeni sistemin getirdiği en büyük kolaylık şüphesiz 7/24 transfere imkân sağlamasıdır. FAST’tan önce mesai saatine göre yapılan EFT’lerde akşam saatlerinde ve hafta sonlarında transfer yapılamamaktaydı. Her ne kadar belirli bir limiti olsa da 7/24 transfer imkanı çağımızın hızını ve dinamizmini yakalayabilmek adına önemli bir gelişme olduğunu söylemek mümkün. 8 Ocak 2021’de kullanıma açılan FAST sistemine olan yoğun ilgiden ötürü 29 Ocak 2021 tarihli TCMB duyurusu ile tek seferlik işlem limiti 1000 TL’ye çıkarılmıştır. Güncel olarak 5000 TL olarak uygulanan işlem limitlerinin ayrıntılarını aşağıdaki görselde görebilirsiniz.

Son olarak Merkez Bankası tarafından 26 Aralık 2022 tarihinde yapılan duyuruya göre 2023 yılında Ödeme ve Elektronik Para Kuruluşlarının da FAST Sistemine doğrudan katılımı sağlanacaktır.

Sonuç olarak ödeme sistemleri ve hizmetleri ekonomik aktivitenin ve ticari hayatın devamı açısından hem bireyler hem de firmalar için önemlidir. Teknolojinin de hızlı gelişmesi ile bu alanda da değişimler ve dönüşümler yaşanmakta.