Bugün uzun zamandır planladığım bir yazı türü ile karşınızdayım. Bu zamana kadar kişisel web sitemde gezi yazıları, film, belgesel ve kitap tanıtım yazıları gibi farklı formatlarda yazılar yayımladım. Yukarıda bahsettiğim gibi uzun zamandır aklımda olan fikir ise finans ve ekonomi içerikli yazılar yazmaktı. Şu aşamada bu konularda uzman olduğumu iddia edemem ancak profesyonel iş hayatımla birlikte bu alanda uzmanlaşmaya niyetli olduğumu ifade edebilirim. Bu yazılardaki temel motivasyonum ise ilgi duyduğum merak ettiğim konuları kaleme almak için araştırma ve okumalar yaparak kendime artı değer katmaktır. Elbette bu yazıyı okuyup içeriğinden faydalananların olması da beni mutlu edecektir.
Bu yazımda Ödemeler Dengesi konusu ile alakalı bilgiler vereceğim. En temelde bir tanım ile başlamak gerekirse Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın (TCMB) tanımına burada yer verebiliriz: Ödemeler dengesi, geniş anlamıyla, bir ekonomide yerleşik kişilerin diğer ekonomilerde yerleşik kişiler (yurt dışında yerleşikler) ile belli bir dönem içinde yapmış oldukları ekonomik işlemlerin sistematik kayıtlarını elde etmek üzere hazırlanan istatistiki bir rapordur. Ödemeler Dengesi istatistiklerinin toplanmasına ilişkin uluslararası standartlar, Uluslararası Para Fonunun (IMF) üye ülkelerine yol gösterici olarak hazırladığı Ödemeler Dengesi ve Uluslararası Yatırım Pozisyonu El Kitabı’nda yer almaktadır. Bu doküman, aynı zamanda ödemeler dengesi istatistiklerini ülkeler bazında karşılaştırmaya da olanak tanır. Türkiye’nin Ödemeler Dengesi İstatistikleri ise, IMF’nin 2009 yılında yayımladığı sözü edilen el kitabı temel alınarak toplanmakta ve her ay düzenli olarak yayımlanmaktadır.
Ödemeler Dengesi kalemlerine geçmeden önce kısaca yukarıdaki paragrafta geçen El Kitabı’ndan bahsedelim. Ödemeler Dengesi istatistiklerinin hazırlanmasında bazı uluslararası standartlar mevcuttur. Bu uluslararası standartlar; IMF’ye (Uluslararası Para Fonu) üye çeşitli ülkelerin, uluslararası ve bölgesel organizasyonlardan uzmanların katılımıyla oluşturulan IMF Ödemeler Dengesi Komitesi’nin danışmanlığında IMF İstatistik Bölümü tarafından çıkartılmaktadır. Güncel olarak kullanılan standartlar Ödemeler Dengesi ve Uluslararası Yatırım Pozisyonu Altıncı El Kitabı (Altıncı El Kitabı) içerisinde yayımlanmıştır.
Ödemeler Dengesi kalemleri ile devam edecek olursak en temelde beş ana başlığımız bulunmaktadır. Aşağıdaki görselde hesapların alt maddelerini görebilirsiniz.
- Cari İşlemler Hesabı
- Sermaye Hesabı
- Finans Hesabı
- Net Hata ve Noksan
- Rezerv Varlıklar
Cari işlemler hesabı mal, hizmet ve gelir akımlarına ilişkin işlemleri gösterir. Sermaye Hesabı; üretilmeyen ve finansal olmayan varlıklara ilişkin işlemler ile sermaye transferleri yoluyla oluşan akımları içerir. Finans hesabı ise bu iki hesabın toplamının nasıl finanse edildiğini gösterir. Bunun neticesinde aşağıdaki denklem ortaya çıkmaktadır.
Cari İşlemler Hesabı + Sermaye Hesabı = Finans Hesabı
Ancak uygulamada bu denklik her zaman sağlanamayabilir. Verilerin farklı kaynaklardan elde edilmesi değerleme ve ölçme ile kayıt zamanı farklılıklarına neden olur. Bu sebeple bu denkliği sağlamak için net hata ve noksan kalemi kullanılır. Bu durumda denkliğimiz şu şekilde olur:
Finans Hesabı = Cari İşlemler Hesabı + Sermaye Hesabı + Net Hata ve Noksan
- Cari İşlemler Hesabı
Cari işlemler hesabının altında bulunan kalemleri inceleyelim. İlk olarak Dış Ticaret Dengesine bakabiliriz. Burada ülkemizin yaptığı toplam mal ihracatını ve toplam mal ithalatını görebiliriz. TCMB tarafından yayımlanan son verilere göre Ekim 2022 tarihinde toplam mal ihracatı 21 Milyar 48 Milyon USD olarak gerçekleşmiştir. Yine aynı dönemde yapılan toplam mal ithalatı ise 27 Milyar 511 Milyon USD tutarında gerçekleşmiştir. Ekim 2022 döneminde dış ticaret dengesi eksi 6 Milyar 463 Milyon USD olarak gerçekleşmiştir. Yani bu tutar Ekim 2022’deki dış ticaret açığımızı oluşturmaktadır. Bildiğiniz üzere dış ticaret açığı, ithalatın ihracattan fazla olmasından kaynaklanır.
Diğer bir Cari İşlemler Hesabı alt maddesi Hizmetler Dengesidir. Burada ise bakım ve onarım hizmetleri, taşımacılık, navlun, seyahat, inşaat gibi başlıklar vardır. Hizmetler hesabı gelir-gider hesaplamaları neticesinde Ekim 2022 tarihinde 6 Milyar 702 Milyon USD pozitif bir gerçekleşme mevcuttur.
Kalan diğer iki alt başlık ise şu şekildedir: Birincil Gelir Dengesi, İkincil Gelir Dengesi.
Cari işlemler hesabını ve alt başlıklarını bu şekilde açıkladıktan sonra biraz da tablolarla verileri inceleyelim.
Yukarıdaki tabloda son bir yıla ait Cari İşlemler Hesabına ait veriler bulunmaktadır. Ekim 2021’de 4 Milyar 103 Milyon USD fazla veren Cari İşlemler Hesabı Ekim 2022’de 359 Milyon USD açık vermiştir.
- Sermaye Hesabı
Sermaye hesabına ait tutarlar çok düşüktür bu nedenle analizlerde genelde göz ardı edilir.
Grafikte de görüleceği üzere Sermaye Hesabındaki tutarlar diğer kalemlere kıyasla çok küçüktür. Ekim 2022’de Sermaye Hesabının bakiyesi eksi dört milyon USD olarak gerçekleşmiştir.
- Finans Hesabı
Finans Hesabı içerisinde doğrudan yatırımlar, portföy yatırımları ve diğer yatırımlar gibi alt başlıklar bulunmaktadır.
Doğrudan Yatırım: Yatırımcının yerleşiği olduğu ekonomi dışındaki bir ekonomide bir işletmenin yönetimini kontrol ettiği veya yönetiminde söz sahibi olduğu uzun vadeli bir yatırım şeklidir. Doğrudan yatırımda, yatırımcının işletmenin sermayesinde % 10 ya da daha fazla paya/oy hakkına sahip olması veya yönetimde söz sahip olması esastır.
Portföy Yatırımları: Menkul değerlere yapılan yatırımlar olarak tanımlanabilecek portföy yatırımları, genellikle hisse senetleri ile kamu ya da özel kuruluşlarca ihraç edilen bono ve tahvil şeklindeki borç senetlerini ve diğer para piyasası araçlarını içermektedir.
Diğer Yatırımlar: Doğrudan yatırım, portföy yatırımları ve rezerv varlıklar dışında kalan tüm finansal hareketler bu bölümde yer almaktadır.
Aşağıdaki tabloda son bir yıla ait Finans Hesabına ait verileri görmektesiniz. Eylül 2022’de 1 Milyar 357 Milyon USD açık veren Finans Hesabı Ekim 2022 yılında ise 297 Milyon USD fazla vermiştir.
- Net Hata ve Noksan
- Rezerv Varlıklar
2022 Eylül ayında negatif 1 Milyar 656 Milyon USD olarak gerçekleşen rezerv varlıkların tutarı Ekim 2022 döneminde ise 5 Milyar 59 Milyon USD fazla vermiştir.
Sonuç
Bu yazımda giriş düzeyde Ödemeler Dengesi konusunu ele almaya çalıştım. Daha ayrıntılı araştırmalar ve okumalar yapılabilir. Ek olarak burada teknik anlamda konuya değinmeye çalıştım. Bu grafikler ve hesaplarla ilgili yorum ve analizler içeren yazılar bulabilirsiniz. Son olarak da kullandığım grafikler ve rakamlar Merkez Bankası’na ait verilerdir. Halka açık internet sitesinden bütün bilgilere ve verilere erişebilirsiniz.
No responses yet