2023 Aralık ayının son günlerinde Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) tarafından ‘Dijital Türk Lirası Birinci Faz Değerlendirme Raporu’ yayımlandı. Raporu inceledikten sonra LinkedIn hesabımda rapora dair bir özet paylaşmıştım. Ardından bu konu ile alakalı daha fazla araştırma yapıp yazıya dökmeye karar verdim.

Öncelikle ‘Merkez Bankası Dijital Para Birimi’ni (Central Bank Digital Currency-CBDC) tanımlayarak başlayalım.

En basit ifadelerle, Merkez Bankası Dijital Para Birimi “CBDC”, bir ülkenin fiyat para biriminin (merkez bankası tarafından ihraç edilen para) dijital versiyonudur. CBDC’ler genellikle bir hükümet tarafından verilen ve düzenlenen, bir merkez bankası tarafından yönetilen merkezi bir otorite tarafından ihraç edilen dijital varlıklardır.(1) Dijital para kavramına ilişkin tanımlamalarda şu konuya dikkat çekmekte fayda var. CBDC’ler, bitcoin gibi merkezi olmayan kripto paralardan farklı olarak merkezi ve devlete ait bir paradır. TCMB tarafından yayımlanan ‘Dijital Türk Lirası Birinci Faz Değerlendirme Raporu’nda da geçtiği üzere ‘Ödemelerin dijitalleşmesi sürecinin son aşaması olarak kabul edilebilecek Merkez Bankası Dijital Parası, en yalın ve basit hali ile egemen bir ülkenin parasının dijital biçimi olarak tanımlanabilmektedir.’ Merkez Bankası Dijital Parası denilince akla kripto varlıklar gelebilmektedir; ancak dijital para bir kripto varlık değildir. İktisaden, dijital para, ülke parası olarak kullanılan banknotun dijital biçimidir. Dijital para, yasal ödeme aracı olarak kanuni dayanak üzerinden hukuki çerçevesi tanımlanmış, millî egemenlikten gücünü alarak toplumsal uzlaşıyı temsil eden ve tek millî değer ölçüm birimi niteliğindeki ülke parasının yeni bir biçimidir. (2)

Merkez bankası dijital parası, yasal ödeme aracı olarak kullandığımız kâğıt ve madeni paranın dijital halidir. Dijital para, geleneksel paranın fonksiyonları olan değer saklama, hesap birimi olma, değişim aracı olma gibi tüm fonksiyonlarını yerine getirir. Merkez bankası para basmak yerine, hükümetin tam kredisiyle desteklenen elektronik paralar veya hesaplar çıkarır. Dijital paranın, nakit ve mevduatın yanı sıra kullanılacak yeni bir tip para olacağı söylenebilir. Bir başka ifade ile dijital para, nakit paranın yerini almayacak ancak tamamlayıcı bir para birimi olacaktır. (6)

CBDC’leri tanımladıktan sonra akla gelen ilk soruyu cevaplandırarak devam edelim. Ödeme sistemleri dünyada olduğu gibi ülkemizde de hızlı bir gelişme katetmekte ve yaygın olarak kullanılan kredi kartı, banka kartı ve elektronik ödeme mobil uygulamaları da esasında dijital para kullanımı sunmaktadır. Merkez Bankası Dijital Para Birimi’nin bu dijital kullanımdan farkı, kredi kartı veya banka kartları aracılığı ile kullanılan dijital paranın özel ticari bankaların kendi hesaplarına aldıkları para olmasıdır. En korkutucu örneği ise eğer bireylerin kullandığı bankalardan biri çeşitli sebeplerden ötürü hizmet verememeye başlarsa veya kapanırsa, o bankanın müşterilerinin hesaplarındaki paranın da kaybolma riski vardır. Merkez Bankası Dijital Para Birimi’nin farkı da bu noktada merkez bankalarının taahhüdüne sahip olmasıdır. (3)

Merkez Bankası dijital parasının, hali hazırda kullandığımız kredi kartı, internet bankacılığıyla ödeme gibi yöntemleri barındıran ticari bankacılık dijital yöntemlerinden farklı olmadığı düşünülebilir. Ancak ticari bankacılıkta tutulan ve internet bankacılığı yoluyla erişilebilen mevduatlar ile merkez bankası dijital parası arasında alacak hakkı açısından önemli bir fark bulunuyor. Ticari bankalarda bulunan mevduatlar için tüketicinin alacak hakkı ticari bankaya karşıdır. Dijital para da ise tüketicinin merkez bankasından doğrudan alacak hakkı bulunur. Ayrıca ticari banka hesaplarında tutulan mevduatlar için ticari bankaların istendiğinde mevduat hesaplarındaki tutarı kâğıt paraya dönüştürme sorumluluğu bulunurken, dijital para için böyle bir iddia bulunmamaktadır. (6)

CBDC’lerin en temelde amacı, işletmelere ve tüketicilere gizlilik, aktarılabilirlik, kolaylık, erişilebilirlik ve finansal güvenlik sağlamaktır. CBDC’ler ayrıca karmaşık bir finansal sistemin gerektirdiği bakım maliyetini de azaltabilir, sınır ötesi işlem maliyetlerini azaltabilir ve hâlihazırda alternatif para transferi yöntemlerini kullananlara daha düşük maliyetli seçenekler sunabilir. CBDC’ler aynı zamanda dijital para birimlerinin veya kripto para birimlerinin mevcut haliyle kullanılmasıyla ilişkili riskleri de azaltacaktır. Kripto para birimleri oldukça değişkendir ve değerleri sürekli dalgalanır. Bu değişkenlik birçok hanede ciddi finansal problemlere neden olabilir ve ekonominin genel istikrarını etkileyebilir. Bir hükümet tarafından desteklenen ve bir merkez bankası tarafından kontrol edilen CBDC’ler hanelere, tüketicilere ve işletmelere dijital para alışverişi için güvenli bir araç sağlayacağı düşünülmektedir. (4)

Diğer bir önemli konu ise CBDC’lerin nasıl tasarlandığıdır. Burada iki yaklaşımdan bahsettikten sonra Dijital TL için TCMB’nin kullanacağı sisteme değineceğim.

CBDC’ler genellikle hesap tabanlı ve token tabanlı olmak üzere iki tasarıma sahip. Dünya genelindeki merkez bankaları erişim, gizlilik ve dağıtım yöntemi dâhil olmak üzere CBDC’lerin belirli özelliklerinden taviz vermemek durumunda. Bunun nedeni, CBDC’lerin tamamen geleneksel para birimlerinin yörüngesinde kalma zorunluluğu. Yani tüm kullanıcılar tarafından kolayca erişilebilir olmalılar. Ayrıca işlem yapmayı zorlaştırmayacak biçimde karmaşıklıktan uzak kalmalılar. (5)

Token tabanlı CBDC

Token tabanlı CBDC, yasaların daha kapsayıcı biçimde uygulanması pahasına kullanıcılara evrensel ölçekte erişim olanağı sunuyor. Token tabanlı teknoloji, işlemleri doğrularken sahiplik ispatı sunan zincir yapılarında görülen dağıtık defter teknolojisini kullandığı için blockchain yapılarına benzer şekilde çalışıyor. Öte yandan son kullanıcılar, saklama özelliği bulunmayan cüzdanlarda tuttukları anahtar veya tokenlerı kaybetme riskiyle karşı karşıya kalabilir.

Hesap tabanlı CBDC

Adından da anlaşılacağı üzere hesap tabanlı CBDC, banka hesabı sahiplerinin kimliğine dayanıyor. Bu nedenle hesap tabanlı CBDC kullanırken hesaba erişmek için dijital kimlik gerekli. Geleneksel yöntemlerde olduğu gibi aracı banka ile sürekli ilişki içinde kalınması gerektiğinden çok tercih edilmiyor. Bir transfer yapıldığında, göndericinin CBDC hesabı borçlandırılıp alıcının hesabına alacak kaydedilecek biçimde, her ödeme banka tarafından ayrı ayrı işleniyor. Banka hesapları, ödeme sisteminde yer alan her kullanıcıyı benzersiz biçimde doğrulamak adına, muhataplara ait kimlik verilerini kontrol etmek için gelişmiş sistemlere ihtiyaç duyuyor. Dolayısıyla CBDC operasyonlarının ve dolaşımının sorumluluğu ülkenin para otoritesine, yani merkez bankasına ait oluyor. En basit ifadeyle CBDC, kripto para birimlerinden farklı olarak devlet destekli para birimidir.

Dijital Türk Lirası Sistemi tasarımında modülerliğe ve tüm bileşenlerin teknolojilerinin gerektiğinde değiştirilebilir olmasına dikkat edilmektedir. Özellikle soyutlama katmanı ve servis katmanı tasarımları, dijital kimlik ve dijital para sistemlerinin farklı alternatiflerinin denenerek entegre olabilmesine imkân sağlamaktadır. Dijital Türk Lirası Sistemi için önemli olan nokta, teknolojinin kendisinden ziyade dijital para gereksinimlerini ve ilkelerini tam karşılayan bir sistem hazırlanmasıdır. Bu bağlamda, dağıtık defter, merkezi defter ve ikisinin karışımı melez çözümler denenmektedir. (2)

Faz-1 kapsamında, dijital kimlik sistemi, dijital para sistemi, soyutlama katmanı, servis katmanı ve cüzdan uygulaması temel bileşenler olarak belirlenmiş; Ar-Ge ilkelerince açık kaynak kodlu yazılımlar kullanılarak hazırlanmış ve test edilmiştir. (2)

Dijital kimlik ve dijital para sistemleri, Faz-1 çalışmalarında çekirdek sistemler olarak yer almaktadır. Çekirdek sistemlerin tasarımında geleneksel teknolojilerin kullanılmasının değerlendirilmesi mümkün olmakla birlikte; hem yeni teknolojilerin sunduğu fırsatları değerlendirmek hem de yeni teknolojilerin dijital para gereksinim ve ilkeleriyle uyumunun araştırılması hedefleriyle Faz-1 kapsamında Dağıtık Defter Teknolojisinin (DDT, İng. Distributed Ledger Technology) kullanılmasına karar verilmiştir. (2)

CBDC modellerine değinecek olursak; dünyada, merkez bankaları doğrudan ve dolaylı ihraç çerçevelerine kadar çeşitli CBDC modellerini deneme aşamasındadır. Doğrudan ihraç tarafında, Doğu Karayip adalarında olduğu gibi, merkez bankası birincil finansal kurum olarak konumlandırılmaktadır, böylece kullanıcılar, hesaplarını doğrudan merkez bankası üzerinden açabilmektedirler. Bu, merkez bankasını, tüketici işleriyle doğrudan ilgilenen birincil finans kurumu olarak konumlandırır. Doğrudan ihraç modeline örnek olarak, Doğu Karayip adalarında yapılan “DCash” projesi gösterilebilir. (1)

Dolaylı ihraç tarafında ise, Çin ve Nijerya’da olduğu gibi, CBDC’ler ticari bankaların aracı olarak hareket ettiği üçüncü taraf platformlara ihraç edilmektedir. Ticari bankalar, CBDC’leri dağıtarak uzlaşma acenteleri haline gelir ve AML/KYC gibi operasyonel konulardan sorumluluk alır. Bu örnekler arasında, her birinin kendi avantajları, fırsatları ve zorlukları olan birçok farklı model bulunmaktadır. Dolaylı ihraç modeline örnek olarak; Çin’in “e-CNY” ve Nijerya’nın “eNaira” projeleri gösterilebilir.

TCMB’nin Dijital Türk Lirası için üzerinde çalıştığı yöntem de dolaylı ihraç modelidir. Dijital Türk Lirası para dağıtım modelinde, ilk katta merkez bankası, ikinci katta ise finansal aracı kurumlar yer almaktadır. Finansal aracı kurumlar, bankalar veya belirlenen düzenlemelere uyan lisanslı kuruluşlar olabilecektir. Son kullanıcılar, sisteme finansal aracı kurumlar vasıtasıyla katılmaktadır. Kullanılan modelde, merkez bankası paranın ihracından, finansal aracı kurumlar ise dağıtımından sorumludur. (2)

Dijital para sistemi, “önce zarar vermeme” ilkesine uygun olarak tasarlanmaktadır. Mevcut perakende ödeme sistemlerinde de kullanılan iki katlı yapıda, merkez bankasının son kullanıcılar ile doğrudan ilişkisi bulunmadığı için kullanıcılara yönelik operasyonel sorumluluk ikinci kat katılımcıların üzerindedir. Benzer şekilde, tercih edilen dijital para mimarisinde de, merkez bankasının doğrudan ve tek başına son kullanıcıya hesap açtığı bir yapıya kıyasla sorumlulukların ayrımına olanak sağlanmaktadır. Bunun yanı sıra, müşterini-tanı (KYC) süreçlerinin de mevcut finansal hizmet üretim akışlarına uygun olarak finansal aracı kurumlar tarafından yürütülmesi sağlanabilecektir. (2)

Yazıyı çok da uzatmadan son olarak CBDC avantaj ve dezavantajlarına değinelim.

CBDC Avantajları (6)

* Dijital parayı nakit olarak taşımak yerine örneğin telefonda taşımak güven sağlar. Fiziksel parada olduğu gibi çalınma, kaybedilme riski azalır.

* Hızlı bir değişim aracı olması özelliğiyle transfer maliyetlerini azaltır.

* Daha fazla erişim noktası, daha düşük maliyetler ve daha iyi hizmetlerle bir döngü oluşturan teknolojiye sahiptir.

* Kredi ve banka kartlarının üye işyerlerine getirdiği ekstra maliyet dijital para teknolojisiyle ortadan kalkmaktadır.

* Yasal ödeme aracı olarak merkez bankası garantisinde olması gerçeği halkın sisteme güvenini artırır ve kabul edilip yaygın kullanımını destekler.

CBDC Dejavantajları (6)

* Dijital ortamda işlem görmesi nedeniyle daha çok siber ataklara maruz kalabilir.

* Dijital para da nakit olduğu için bankalarda değil, merkez bankasında oluşturulacak hesaplarda tutulacağı için bankacılık sektörüne rakip bir ödeme aracı hâline gelebilir.

* Özellikle banknot kullanımının yüksek olduğu yerlerde bankacılık sektörünün ulaşabildiği parayı azaltır. Bu sebeple bazı ülkeler, dijital para kullanımına belli sınırlamalar getiriyor.

Bu şekilde yazıyı nihayete erdirelim. CBDC konusu tüm dünyada üzerinde çalışılan aynı zamanda da çok teknik bir konu. Araştırma sürecinde bazı teknik noktalarda zorlandığımı söyleyebilirim. Esasında amacım burada bir giriş yapmak ve gelişmeleri, süreçleri takip ederek CBDC konusuna daha hâkim bir noktaya gelmek. Umarım başlangıç seviyesinde bu konuya ilgi duyanlar için faydalı bir yazı olmuştur.

Kaynakça

(1) https://kpmg.com/tr/tr/home/gorusler/2023/12/dijital-para-devrimi-cbdc.html

(2) https://www.tcmb.gov.tr/wps/wcm/connect/509a3c6c-d906-4099-aa27-d1900d9227fc/Dijital+Türk+Lirası+Birinci+Faz+Değerlendirme+Raporu.pdf?MOD=AJPERES&attachment=true&id=1704017665461

(3) https://www.btcturk.com/bilgi-platformu/digital-para-nedir/

(4) https://www.investopedia.com/terms/c/central-bank-digital-currency-cbdc.asp#toc-goals-of-cbdcs

(5) https://coinmarketcap.com/academy/tr/glossary/central-bank-digital-currency

(6) https://www.vakifbank.com.tr/documents/earastirma/2021/VakıfBank%20Özel%20Rapor%202021-IV.pdf